<!doctype linuxdoc system>

<article>
<title>Linux-Esperanto-HOWTO
<subtitle>Kelkaj helpindikoj por uzi Esperanton sub Linukso

<author>
  Kompilita de Wolfram Diestel (<tt><htmlurl
  name="wolfram@steloj.de"
  url="mailto:wolfram@steloj.de"></tt>) helpita de aliaj.


<date>v1.30, August 1999

<toc>

<sect>Antauxvortoj kaj dankoj
<p>
  Cxar tiu cxi teksto estas verkita per linuxdoc-sgml, gxi ne
  povas uzi esperantajn signojn. 
<p>
  La avantagxo estas, ke la
  teksto aperas en la HOWTO-kolekto (anstataux en la
  mini-HOWTO-kolekto)
  kaj estas havebla en pluraj formoj (teksto, TTT-teksto,
  Postskript-teksto, k.a.) 
<p>
  La malavantagxo estas, ke mi devas
  kodi la esperantajn signojn per la x-maniero kaj el tio
  povus estigxi miskomprenoj cxe la agordekzemploj.
  Nu, mi provas rimarkigi tion cxe la koncernaj lokoj.
<p>
  Solvojn kaj gravajn informojn donis: Eduard Werner (Emakso 19.34, TeX), 
  Marko Rauhamaa (xmodmap, TeX, mailcap), Edmund Grimley Evans
  (TeX, konzolo), Lee Sau Dan (setfont, Emakso 20, MULE, TeX),
  Richard Hable (Vi, Xfmail, Knews, Netscape), Albert Reiner (TeX) 
  kaj Axel Belinfante (Wily, Sam).
  Dankon al ili kaj cxiuj aliaj, kiuj helpis kompili tiun cxi
  dosieron.
<p>
  Aktuala versio de tiu cxi dokumento trovigxas cxiam sub
  <url
  url="http://www.uni-leipzig.de/esperanto/texte/bibl/kielfari/kielfari.sgml" 
  name="kielfari.sgml">,
  <url
  url="http://www.uni-leipzig.de/esperanto/texte/bibl/kielfari/kielfari.html" 
  name="kielfari.html">.

<sect>Kodoj
<p>
  Ekzistas tri internaciaj normoj por signokodoj, kiuj enhavas la
  esperantajn signojn, la du kutime uzataj estas 
  ISO-8859-3 (Latin-3) kaj Unikodo (Unicode).
  La unua normo estas por okbitaj signoj kaj la dua por
  deksesbitaj. Por povi transporti unikodajxojn tra okbitaj
  kaj sepbitaj medioj ekzistas la kodoj UTF-8 kaj UTF-7.
<p> 
  Cxar Unikodo samtempe difinas koderojn por 
  la signoj de cxiuj lingvoj de la mondo, gxi ricevas pli kaj
  pli da subteno de programarproduktantoj.
<p>
  Alie ol ekz. Vindozo NT, Linukso interne uzas okbitajn
  kodojn. Subteno de Unikodo precipe estas en sistemkomponentoj,
  kiuj zorgas pri eligado de tekstoj sur la ekrano aux kiuj
  rilatas al intersxangxo de informoj kun la ekstera mondo.
  Do estas iom da Unikodo en la konzolo, iom da en X-fenestroj,
  iom da en la traktado de informoj venantaj per retposxto aux el
  TTT kaj iom da rilate al dosiersistemoj de KKDoj 
  (Joliet-dosiersistemo). Ofte tiuj komponentoj uzas la okbitan
  unikodformon UTF-8.
<p>
  Cxar la subteno de Unikodo en Linukso estas iom malkohera,
  gxenerale oni preferas ISO-8859-3. Sed supozeble la premisoj
  sxangxigxos gxis la fino de 1999.
<p>
  Ampleksajn informojn pri la unuopaj kodoj kun E-signoj
  en internaciaj normoj kaj en specialaj programoj, vi
  trovas cxe <url
  url="http://www.rano.demon.co.uk/esperanto-kodoj.html" 
  name="Edmundo">.
<p>
  Foje vi bezonas la eblecon konverti esperantajn tekstojn
  de UTF-8 al Latin-3. Por tio vi povas uzi la sekvan
  Perl-programeton. 
<tscreen><verb>
  #!/usr/bin/perl
  while (<>) {
    s/\304\210/\306/g;
    s/\304\211/\346/g;
    s/\304\234/\330/g;
    s/\304\235/\370/g;
    s/\304\244/\246/g;
    s/\304\245/\266/g;
    s/\304\264/\254/g;
    s/\304\265/\274/g;
    s/\305\234/\336/g;
    s/\305\235/\376/g;
    s/\305\254/\335/g;
    s/\305\255/\375/g;
    print;
  };
</verb></tscreen>
  Por konverti en la alia direkto, intersxangxu la du
  kolumnojn inter /../../.
<p>
  Por presi Latin-3ajn tekstojn vi povas uzi <url
  url="http://www.geocities.com/ResearchTriangle/Node/7900/texprL3.html"
  name="solvon de Albert Reiner">.
  Temas pri simpla programeto en Perl uzanta TeX-on por la presado.
<p>
  Pro kompleteco tie cxi ni donas ankoraux la koderojn
  de la E-signoj laux la plej vastigxintaj normoj. UTF-8,
  kiu kodas unikodajn signojn per okbitaj koderoj,
  estas ekzemple uzata en HTML-pagxoj.

<sect1>koderoj deksesume
<p>
<tscreen><verb>
  litero  Latin-3 Unikodo UTF-8
  -----------------------------
  Cx      C6      0108    C4 88
  cx      E6      0109    C4 89
  Gx      D8      011C    C4 9C
  gx      F8      011D    C4 9D
  Hx      A6      0124    C4 A4
  hx      B6      0125    C4 A5
  Jx      AC      0134    C4 B4
  jx      BC      0135    C4 B5
  Sx      DE      015C    C5 9C
  sx      FE      015D    C5 9D
  Ux      DD      016C    C5 AC
  ux      FD      016D    C5 AD
</verb></tscreen>

<sect1>koderoj dekume
<p>
<tscreen><verb>
  litero  Latin-3 Unikodo UTF-8
  -------------------------------
  Cx      198     0264    196 136
  cx      230     0265    196 137
  Gx      216     0284    196 156
  gx      248     0285    196 157
  Hx      166     0292    196 164
  hx      182     0293    196 165
  Jx      172     0308    196 180
  jx      188     0309    196 181
  Sx      222     0348    197 156
  sx      254     0349    197 157
  Ux      221     0364    197 172
  ux      253     0365    197 173
</verb></tscreen>

<sect1>koderoj okume
<p>
<tscreen><verb>
  litero  Latin-3 Unikodo UTF-8
  -------------------------------
  Cx      306     0410    304 210
  cx      346     0411    304 211
  Gx      330     0434    304 234
  gx      370     0435    304 235
  Hx      246     0444    304 244
  hx      266     0445    304 245
  Jx      254     0464    304 264
  jx      274     0465    304 265
  Sx      336     0534    305 234
  sx      376     0535    305 235
  Ux      335     0554    305 254
  ux      375     0555    305 255
</verb></tscreen>


<sect>Konzolo (teksta moduso)

<p>
  Latin-3-tiparojn por la teksta moduso vi trovas sub
  la nomoj /usr/lib/kbd/consolefonts/iso03.f??
  Por funkciigi unu el ili tajpu ekzemple:
<tscreen><verb>
  setfont iso03.f16
</verb></tscreen>
<p>
  Konzolaj tiparoj havas aux 256 aux 512 tipojn, tamen tiparo povas
  havi, kaj prefere havu, unikodan indekson. La oficiala loko por
  konzolaj tiparoj estas /usr/share/consolefonts, sed multaj distribuoj
  ankoraux uzas /usr/lib/kbd/consolefonts. Utila tiparo estas ekzemple
  <tt>LatArCyrHeb-16.psf</tt>, kiu enhavas multajn literojn el pluraj
  alfabetoj, inkluzive de la esperantaj literoj. Por funkciigi tiun
  tiparon tajpu:
<tscreen><verb>
  setfont LatArCyrHeb-16.psf
</verb></tscreen>
<p>
  Konzolo povas funkcii per UTF-8 aux per okbita signaro, kaj eblas
  sxalti inter la du modusoj per eskapokodoj. Por sxalti al la
  UTF-8-moduso tajpu:
<tscreen><verb>
  echo -e '\033%G'
</verb></tscreen>
<p>
  Poste la konzolo komprenos UTF-8, do eblos ekzemple legi
  diverslingvajn TTT-pagxojn en UTF-8 per <tt>lynx</tt>.
<p>
  Por sxalti al la okbita moduso tajpu:
<tscreen><verb>
  echo -e '\033%@'
</verb></tscreen>
<p>
  En tiu okazo vi devas ankaux difini la uzatan 8-bitan signaron.
  Bedauxrinde, en la nuna momento, la komandoj por tion fari estas
  diversaj, depende de la linuks-distribuo. Sercxu, cxu vi havas
  komandon <tt>consolechars</tt>, kaj cxu vi havas dosieron sub la nomo
  <tt>/usr/share/consoletrans/iso03*</tt>. Eventuale vi devas 
  aktualigi vian pakon <tt>kbd</tt> aux anstatauxigi gxin per 
  <tt>console-tools</tt>.
<p>
  Vian preferatan solvon vi kompreneble aldonu en via startskripto
  por ne cxiam devi tajpi gxin.



<sect>Metamail
<p>
  La programeto Metamail estas uzata de aliaj programoj,
  aparte retposxtaj kaj diskutgrupaj legiloj,
  se ili ne scias trakti iun MIME-tipon. En la dosiero
  <tt>/etc/mailcap</tt> trovigxas informoj, kiel montri tiajn
  MIME-tipojn. Por povi legi tekstojn koditajn laux
  UTF-8, ni aldonos la sekvajn du liniojn al la dosiero
  <tt>/etc/mailcap</tt>:
<tscreen><verb>
  text/plain; /plena/pado/al/utf8-l3 %s; \
  test=test "`echo %{charset} | tr '[A-Z]' '[a-z]'`" = utf-8;\
  copiousoutput
  text/utf8; /plena/pado/al/utf8-l3 %s; copiousoutput
</verb></tscreen>

  La duan linion ni aldonis, cxar kelkaj programoj provas mem trakti
  mesagxojn en la formo text/plain, ecx se ili ne havas tauxgan
  tiparon por gxi, ekzemple cxe 
  <tt>Content-Type: text/plain; charset="utf-8"</tt>.
<p>
  La programeto <tt>utf8-l3</tt> trovigxas en la 2a cxapitro "Kodoj".

<sect>X-fenestra sistemo
<sect1>Tiparoj
<p>
  Por trovi Latin-3-tiparojn kaj rilatajn informojn por la
  X-fenestra sistemo vi rigardu en <url
  url="http://www.esperanto.net/veb"
  name="la Virtuala Esperanto-Biblioteko"> - sub la rubriko &dquot;Komputadaj fakoj&dquot;.
<p>
  Cxe la tiparoj vi trovas indikojn kiel instali ilin.
  Per:
<tscreen><verb>
  xlsfonts -fn *iso8859-3
</verb></tscreen>
<p>
  vi povas kontroli cxu la tiparoj (sukcese) estas instalitaj en
  via sistemo. La proporciaj <it>Adobe</it>-tiparoj bone tauxgas por
  vidado en Communicator, Knews, Xfmail...). 
  Por Xterm kaj la Vi-variantoj vi uzu la tiparojn de Alain Fagot.
<p>
  La plej multajn X-ajn programojn vi povas voki tiel:
<tscreen><verb>
  <programo> -fn <tiparnomo>
</verb></tscreen>
  por ke ili uzu la tiparon <it>tiparnomo</it>.
<p>
  Alternativo al la supre menciitaj tiparoj estas la uzado de 
  <it>TrueType</it>-tiparoj. Por tiuj
  tiparoj, originale uzataj de Vindozo kaj Makintosho ekzistas
  biblioteko <it>FreeType</it>, kiu permesas uzi ilin ankaux kun Linukso.
  Surbaze de tiu biblioteko ekzistas du tiparserviloj <it>xfstt</it> 
  kaj <it>xfsft</it>, kiuj servas <it>TrueType</it>-tiparojn al X-fenestroj.
  La necesajn <it>TrueType</it>-tiparojn vi povas aux preni el ekzistanta
  Vindozo 9x/NT-instalo aux ekzemple de la <url name="mikrosofta servilo"
  url="http://www.microsoft.com/">. Atentu, ke vi bezonas unikodajn
  <it>TrueType</it>-tiparojn. La okbitaj normale ne enhavas la esperantajn
  signojn aux en maltauxgaj lokoj. Unikodaj estas ekz. la kutimaj
  <it>Courier New</it>, <it>Arial</it>, <it>Times New Roman</it>
  kaj <it>Lucida Sans Unicode</it>.

<sect2>xfstt
<p>
  <url name="Xfstt" url="ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/X11/fonts/">
  estas relative simple instalebla solvo, kiu tamen havas la
  malavantagxon, ke gxi ne realigas la tutan norman tiparservan
  protokolon. 
<p>
  Normale xfstt uzas Unikodon, kies unuaj 256 signoj estas la 
  samaj kiel cxe ISO-8859-1. Ekde la versio 0.9.8 oni povas
  rebildigi la unikodajn signojn al aliaj kodoj. Ekzemple per
  la komandlinio:
<tscreen><verb>
  xfstt --encoding iso8859-3,koi8-r,windows-1251         
</verb></tscreen>

<sect2>xfsft
<p>
  <url name="Xfsft" url="ftp://ftp.dcs.ed.ac.uk/pub/jec/programs/xfsft/">
  estas pli norma, sed pli malfacile instalebla solvo. Gxi estas fliko
  por X-fenestroj. Do oni devas elpaki la fontaron de X, poste fliki
  gxin per xfsft kaj rekompili. Por Linux ankaux ekzistas jam
  kompilita versio. La programon Xfs (X-Font-Server) vi plej konvene
  lancxas en propra &dquot;init&dquot;-skripto.
  La tiparojn oni poste instalas same kiel aliajn X-tiparojn. 
<p>
  Same kiel cxe xfstt oni povas servi unikodan
  tiparon laux diversaj kodoj.
  Ekzemple la linioj
<tscreen><verb>
  arial.ttf -microsoft-arial-medium-r-normal--0-0-0-0-p-0-iso8859-1
  arial.ttf -microsoft-arial-medium-r-normal--0-0-0-0-p-0-iso8859-2
  arial.ttf -microsoft-arial-medium-r-normal--0-0-0-0-p-0-iso8859-3   
</verb></tscreen>
  en <tt>fonts.dir</tt> servas la tiparon Arial en la kodoj Latin-1,
  Latin-2 kaj Latin-3.
  Atentu, ke en la versio 1.0.1 estis eraro pri Latin-3, kiu en la
  sekvaj versioj estas korektita.

<sect1>Tajpi E-signojn
<p>
  La X-fenestro-sistemo permesas difini reagojn al klavpremoj
  de la &dquot;kompona klavo&dquot; (plej ofte tiu estas difinita
  kiel <tt>AltGr</tt>) plus alia klavo.
<p>
  Ekzemple sur germana klavaro <tt>AltGr+q</tt> donas la signon '@'
<p>
  Per la programo <tt>xmodmap</tt> oni povas difini,
  ke 
<tscreen><verb>
  AltGr+c -> cx
  AltGr+Shift+c -> Cx
  ...
</verb></tscreen>
<p>
  Por tio metu en vian uzanto-dosierujon dosieron
  &tilde;/.Xmodmap. (Ofte gxi jam estas tie kaj vi nur
  bezonas modifi gxin.)
  Kaj aldonu la sekvajn liniojn:
<tscreen><verb>
  keycode  54 = C NoSymbol AE
  keycode  42 = G NoSymbol Ooblique
  keycode  43 = H NoSymbol paragraph brokenbar
  keycode  44 = J NoSymbol onequarter notsign
  keycode  39 = S NoSymbol Thorn
  keycode  30 = U NoSymbol Yacute
</verb></tscreen>
<p>
  Ne cxiuj programoj gxuste traktas tion. Alia ebleco (vi povas
  uzi ambaux variantojn samtempe) do estas, meti la 12 esperantoliterojn 
  sur la 12 funkcio-klavojn:
<tscreen><verb>
  keysym F1 = F1 ae
  keysym F2 = F2 AE
  keysym F3 = F3 oslash
  keysym F4 = F4 Ooblique
  keysym F5 = F5 paragraph
  keysym F6 = F6 brokenbar
  keysym F7 = F7 onequarter
  keysym F8 = F8 notsign
  keysym F9 = F9 thorn
  keysym F10 = F10 Thorn
  keysym F11 = F11 yacute
  keysym F12 = F12 Yacute
</verb></tscreen>
<p>
  Certigu, ke dum la starto de la X-fenestro-sistemo
  lancxigxas la ordono <tt>xmodmap &tilde;/.Xmodmap</tt>. Normale  
  en /usr/X11R6/lib/X11/xinit/xinitrc jam trovigxas linioj
  kiel
<tscreen><verb>
  usermodmap=$HOME/.Xmodmap 
  if [ -f $usermodmap ]; then
    xmodmap $usermodmap
  fi
</verb></tscreen>

<sect>KDE
<p>
  La X-fenestra labormedio KDE dekomence estas evoluigita por
  uzado kun multaj lingvoj. La versioj 1.x bazigxas sur okbitaj
  signokodoj. Laux la respondeculoj, de la versio 2.0 gxi interne 
  uzos Unikodon (fine de 1999).
<p>
  La jxus aperinta versio 1.1 enhavas esperantan adapton por multaj
  programoj. Vi devas elekti en la lingvoagordilo <tt>Esperanton</tt>
  por vidi la menuojn, dialogojn ktp. en Esperanto. Por tio aktuale
  estas uzata Latin-3.
<p>
  Ekzistas ankaux iom da subteno por UTF-8. Tamen nur tiel, ke
  gxi provas rebildigi la unikodajn signojn al signoj de la aktuale
  uzata tiparo. Do rigardante UTF-8-koditan esperantan TTT-pagxon
  uzante Latin-3-tiparon, vi vidas la Esperanto-signojn, sed ekzemple
  neniujn cirilajn signojn sampagxe. Krome pro la rebildigo la
  distancoj al la najbaraj signoj ne estas gxustaj.

<sect>Netscape Communicator
<p>
  Ofta bezono de Esperanto-tiparoj estigxas dum la legado
  de interretaj pagxoj kaj diskutgrupaj artikoloj.
  Netscape Communicator ja permesas difini kaj uzi multajn 
  diversajn kodojn por rigardi diverslingvajn dokumentojn, 
  sed bedauxrinde gxi ne rekte subtenas Latin-3-kodon. 
  Anstatauxe vi povas uzi la kodon &dquot;User-defined&dquot;. Por tio  
  elektu en la menuo &dquot;Edit Preferences&dquot;, iru al la dialogo 
  &dquot;Appearance Fonts&dquot;, elektu tie la 
  kodon &dquot;User-defined&dquot; kaj alordigu
  konvenajn Latin-3-tiparojn.
<p>
  Nun vi povas elekti en la menuo &dquot;View Encoding User-Defined&dquot;
  por legi dokumenton koditan laux normo Latin-3.
<p>
  Tamen ekzistas pagxoj, kiujn Netscape Communicator cxiam montras per
  la Latin-1-tiparo.  Por rigardi cxiujn pagxojn kun Latin-3-tiparo, vi
  povus en la dialogo &dquot;Appearance Fonts&dquot; elekti 
  Latin-3-tiparon por la kodo &dquot;Western (iso-8859-1)&dquot;.  
  Tio ne estas simpla, cxar Netscape
  por tiu kodo nur akceptas tiparojn, kies nomoj finigxas per
  &dquot;-1&dquot;.
  Tial vi devas aldoni kelkajn liniojn en la dosiero 
  &dquot;fonts.alias&dquot; de la
  dosierujo kun Latin-3-tiparoj.  Por cxiu Latin-3-tiparo, kiun
  Netscape uzu, aldonu liniojn kiel la sekvajn:
<tscreen><verb>
    "-adobe-helvetica-medium-r-normal--8-80-75-75-p-46-iso8859-3" 3adobe-helvetica-8
    "-adobe-helvetica3-medium-r-normal--8-80-75-75-p-46-iso8859-1" 3adobe-helvetica-8
</verb></tscreen>
<p>
  Poste, vi povas alordigi la tiparon kiel &dquot;Helvetica3
  (Adobe)&dquot; al la kodo &dquot;Western (iso-8859-1)&dquot;.     
<p>
  Bedauxrinde oni ne povas legi la esperantajn literojn en 
  unikodaj tekstoj. Unikodaj tekstoj estas aperigitaj tiel, ke
  la signoj estas prenitaj el konvenaj okbitaj tiparoj.
  Tiel vi bone povas legi cirilajn, grekajn ecx cxinajn literojn,
  sed pro la nesuficxa subteno de Latin-3 anstataux supersignaj
  literoj vi vidas nur demandosignon :-(
<p>
  Cetere mi rimarkis eraron en Netscape Communicator 4.0x
  Se oni legas diskutgrupon, oni komence ne vidas
  Esperanto-signojn, kvankam kiel kutima kodo estas
  elektita &dquot;User-Defined&dquot;. Sed post elekto de iu alia
  kodo kaj posta reelekto de la kodo &dquot;User-Defined&dquot;
  vi vidas la e-ajn signojn.

<sect>Xterm
<p>
  Por vidi esperantajn signojn en Xterm, vi
  povas meti la sekvan linion en la dosieron <tt>&tilde;/.Xresources</tt>:
<tscreen><verb>
  xterm*font: <tiparnomo>
</verb></tscreen>
<p>
  Kiel <it>&lt;tiparnomo&gt;</it>n donu iun konvenan Latin-3-tiparon.
  (t.e. unu el la nomoj ricevitaj per <tt>xlsfonts -fn *iso8859-3</tt>).
<p>
  Aux voku Xterm rekte tiel:
<tscreen><verb>
  xterm -fn <tiparnomo>
</verb></tscreen>
<p>
  Tio funkcias ankaux en kelkaj aliaj programoj, ekz. en Emakso.
  Se vi ofte bezonas jen vian nacian jen Latin-3an kodon, estas
  rekomendinde difini alinomon en .bashrc:
<tscreen><verb>
  alias eterm='xterm -fn fixed-l3' # simile por aliaj programoj
</verb></tscreen>

<sect>Redaktiloj
<sect1>Redaktiloj kun Latin-3/Unikod-subteno
<p>
  Redaktiloj, kiuj kapablas trakti Latin-3 kaj/aux Unikodon
  estas la Vi-variantoj Vim kaj Elvis kaj redaktiloj Yudit,
  <url name="Wily" url="http://www.cs.su.oz.au/~gary/wily/">,
  <url name="Sam" url="http://plan9.bell-labs.com/plan9/unixsrc/">,
  <url name="SSam"
  url="http://www.westley.demon.co.uk/src/ssam-1.9.tar.gz">.
  UTF-respekta pakajxo de regulaj esprimoj estas cxe
  <url
  name="http://www.westley.demon.co.uk/src/libutf-2.10.tar.gz"
  url ="http://www.westley.demon.co.uk/src/libutf-2.10.tar.gz">,
  kiun ekzemple bezonas SSam.
<p>
  Pli da informoj pri Wily kaj Sam vi trovas
  ankaux en la 
  <url name="arhxivo de posxtlisto pri Wily"
  url="http://wwwtios.cs.utwente.nl/archive/wilyfans/threads.html">.
<p>
  Al Emakso ni dedicxas apartan cxapitron.

<sect1>Vi (Elvis, Vim)
<p>
  Kun la Vi-variantoj Vim kaj Elvis en la aktualaj versioj
  vi povas senprobleme uzi la samajn latin-3-tiparojn kiel
  kun Xterm.

  Se vi lancxas ilin en propra fenestro, uzu la elekton 
  -fn &lt;tiparnomo&gt;:

<tscreen><verb>
  elvis -fn fixed-l3
  vim -g -fn fixed-l3
</verb></tscreen>
<p>
  Por tajpi esperantajn signojn, vi povas aux uzi la metodon laux
  la 3a cxapitro aux uzi la sekvajn difinojn:

<tscreen><verb>
  digraph G^ X
  digraph g^ x
  digraph H^ &ero;
  digraph h^ 6
  digraph J^ ,
  digraph j^ <
  digraph C^ F
  digraph c^ f
  digraph S^ ^
  digraph s^ ~
  digraph U^ ]
  digraph u^ }
  set digraph
</verb></tscreen>
<p>
  Metu tiujn difinojn en dosieron, ekz. <tt>&tilde;/.elvis.lat3</tt> kaj
  lancxu:

<tscreen><verb>
  elvis -fn fixed-l3 +source~/.elvis.lat3
</verb></tscreen>
<p>
  Nun vi povas tajpi ekz. la literon gx per la klavoj
  &circ;Kg&circ; (Ctrl-k g cirkumflekso) aux cirkumflekso, retropasxo, g.
<p>
  <url url="http://www.math.fu-berlin.de/&tilde;guckes/vim/" name="Vim"> 
  kaj <url url="ftp://ftp.cs.pdx.edu/pub/elvis/README.html"
  name="Elvis"> 
  vi trovas jen ankaux en Interreto.

<sect>Redakti per Emakso (Emacs)
<p>

<sect1>Emakso 19.34
<sect2>Vidi E-signojn
<p>
  Por vidi E-signojn en Emakso, vi devas certigi, ke Emakso
  uzas Latin-3-tiparon. Tion vi povas atingi per aldono de
  la sekva linio en la dosiero <tt>&tilde;/.Xdefaults</tt>:
<tscreen><verb>
  Emacs.font: <tiparnomo>
</verb></tscreen>
<p>
  Kiel &lt;tiparnomo&gt;n indiku iun konvenan Latin-3-tiparon.
<p>
  Same kiel cxe Xterm kaj kelkaj aliaj programoj funkcias:
<tscreen><verb>
  emacs -fn <tiparnomo>
</verb></tscreen>

<sect2>Tajpi
<p>
  Se vi uzas Emakson sub X-fenestroj vi per la solvo
  realigita sub cxapitro 3 bone povas tajpi.
  Sed ekzistas alia alternativo, la moduso &dquot;iso-accents-mode&dquot;.
  Por instrui al tiu moduso la lingvon Esperanto, aldonu
  tauxgajn difinojn en la dosiero iso-acc.el. 
<tscreen><verb>
  ("esperanto" 
   (?^ (?C . ?\306) (?G . ?\330) (?H . ?\246) (?J . ?\254)
        (?S . ?\336) (?U . ?\335) (?c . ?\346) (?g . ?\370)
        (?h . ?\266) (?j . ?\274) (?s . ?\376) (?u . ?\375))
   (?' (?C . ?\306) (?G . ?\330) (?H . ?\246) (?J . ?\254)
        (?S . ?\336) (?U . ?\335) (?c . ?\346) (?g . ?\370)
        (?h . ?\266) (?j . ?\274) (?s . ?\376) (?u . ?\375))
  )
</verb></tscreen>
<p>
  La sintakson divenu de la jam enhavitaj lingvoj,
  gxi iom varias en la diversaj Emaks-versioj. La
  supra ekzemplo difinas la esperantosignojn por
  la kombinoj &circ;+<it>&lt;litero&gt;</it> kaj '+<it>&lt;litero&gt;</it>.
  Poste kompilu la dosieron al iso-acc.elc. Ekde nun
  vi povas funkciigi viajn tajperojn per la komandoj:
<tscreen><verb>
  M-x iso-accents-mode
  M-x iso-accents-customize
    language: Esperanto
</verb></tscreen>
<p>
  Atentu, ke se la cirkumflekso cxe vi estas senpasxa klavo (t.e. gxi 
  aperas nur post premo de &circ;(cirkumflekso) kaj alia klavo), vi ne povas uzi 
  gxin en tiu Emaks-moduso, anstatauxe uzu alian signon, ekz. '+c
  por tajpi cx. Kelkaj ecx tajpas c+x por cx.
<p>
  Por pli facile atingi tiun tajpmoduson, metu la
  sekvajn liniojn en la dosieron <tt>&tilde;/.emacs</tt>:
<tscreen><verb>
  (defun esperanto-mode ()
    (interactive) 
    (iso-accents-mode)
    (iso-accents-customize "esperanto")
  )
  (global-set-key "\C-ce" 'esperanto-mode)
</verb></tscreen>
<p>
  Poste per premo de C-c e (t.e. Ctrl+c e) vi
  trovigxas en Esperanto-moduso. Estus avantagxe,
  difini ankaux tian klavmallongigon por
  reatingi normalan moduson.

<sect1>Emakso 20.* kaj MULE
<p>
<bf>notoj:</bf>
Pri tiuj Emakso-variantoj Lee Sau Dan donis la
sekvajn indikojn:
<list>
<item>Emakso 20.* kaj MULE normale povas trovi la tauxgajn 
tiparojn, se ili jam estas
instalitaj en la X-servilo aux tiparserviloj.

<item>Emakso 20.* povas montri latin-3-literojn se vi
uzas gxin sur teksta ekrano kun funkciigita latin-3-a tiparo.  
Informu Emakson pri tio per la  klavpremoj: 
<tscreen><verb>  
  C-x C-m t iso-8859-3 RET
</verb></tscreen>

<item>Por tajpado de Esperantosignoj, klavu unu el:
<tscreen><verb>  
  C-u C-\ esperanto-postfix
  C-u C-\ esperanto-prefix
  C-u C-\ esperanto-alt-postfix
</verb></tscreen>

<item>
Utilas ankaux 
<tscreen><verb>  M-x set-language-environment latin-3 RET
</verb></tscreen> 

aux se vi ofte bezonas tion, metu en .gnu-emacs ekzemple:
<tscreen><verb>  
  (set-language-environment "latin-3")
  (setq default-input-method "esperanto-postfix")
</verb></tscreen>
</list>

<sect>Retposxto per Xfmail 1.3
<p>
  Xfmail estas retposxtprogramo kun plena MIME-subteno.
  Oni agordas 
  gxin ene de la grafika surfaco. Sub la menuo &dquot;Misc&dquot; 
  vi povas elekti diversajn menupunktojn por la konfigurado.
<p>
  La menupunkto &dquot;Appearance&dquot; kondukas al listo, kie oni povas
  rilatigi kodojn kaj tiparojn. Unue premu &dquot;Add&dquot; kaj
  indiku la plenan nomon de latin-3-tiparo. Ekz.
<tscreen><verb>
  -adobe-helvetica-medium-r-normal--12-120-75-75-p-67-iso8859-3
</verb></tscreen>
<p>
  La tiparnomo nun aperas en la maldekstra listo. Por rilatigi
  gxin al la kodo &dquot;iso-8859-3&dquot; vi devas unue elekti tiun kodon
  en la dekstra listo kaj poste elekti la tiparon en la maldekstra
  listo. Nun premu &dquot;OK&dquot;.
<p>
  Xfmail enhavas internan redkatilon per kies menuo &dquot;Language&dquot;
  vi povas elekti la gxustan kodon.
<p>
  Se vi volas uzi eksteran redaktilon vi povas iri per la menupunkto
  &dquot;Config Misc&dquot; kaj la butono &dquot;View/Edit&dquot; 
  al pagxo, kie vi povas indiki gxin, ekzemple per:
<tscreen><verb>
  elvis -fn <tiparnomo> +source~/.elvis.lat3
</verb></tscreen>
<p>
  Jen vi trovas <url
  url="http://Burka.NetVision.net.il/xfmail/xfmail.html"
  name="Xfmail"> en la reto.
<p>
  <bf>Atentu</bf> ankoraux alian aferon. Estas ne cxiam facile
  sendi okbitan mesagxon. Cxar kelkaj serviloj ankoraux funkcias
  sepbite kaj simple ignoras la okan biton tiel, ke viaj E-literoj
  farigxas iuj aliaj signoj. Se vi tamen volas sendi okbite kaj uzas
  lokan Sendmail, vi startu gxin kun la elekto -B8BITMIME. 
<p>
  Por trasendi okbitajn mesagxojn tra sepbitaj medioj ekzistas la normo
  &dquot;quoted printable&dquot;. Tiu rekodas okbitajn signoj per
  signaro <tt>=NN</tt>, cxe kio NN estas la kodero de la signo.
  Mi rekomendas ensxalti tiun rekodon. 
  Per la menupunkto &dquot;Config Display&dquot; kaj la butono 
  &dquot;Charsets&dquot; vi povas aperigi pagxon, kiu ebligas 
  ensxalti &dquot;Quoted-printable&dquot; kaj
  ankaux elekti la kodon, kiun XFMail automate ensxaltu, kiam vi 
  skribas novan mesagxon aux respondas al retmesagxo. 

<sect>Diskutgrupoj per Knews<p>
<p>
  Knews (Karl's threaded newsreader for X) estas legilo por
  diskutgrupoj, kiu kapablas rekoni kaj skribi gxustajn MIME-kapliniojn 
  pri la signokodo. Por uzi Latin-3 oni devas aldoni kelkajn
  liniojn al la agordaj dosieroj.
<p>
  Dum la instalo de Knews, la dosiero Knews.ad estas kopiata
  el la fontdosierujo al /usr/X11R6/lib/X11/app-defaults/Knews. 
<p>
  Aldonu en tiu dosiero la sekvajn liniojn:
<tscreen><verb>
  Knews.iso-8859-3.bodyFont:      \
            -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3
  Knews.iso-8859-3.quoteFont:     \
            -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3
  Knews.iso-8859-3.headerFont:    \
            -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3    

  Knews.editCommand: elvis +%i %s -fn fixed-l3 +source~/.elvis.lat3
</verb></tscreen>
<p>
  Anstataux Elvis vi povas ankaux uzi ekzemple Emakson kiel
  redaktilo.
<p>
  Por povi legi ankaux esperantajn afisxojn kun malgxusta
  kaplinio pri kodo aux koditajn laux UTF-8, estas avantagxe 
  aldoni sub
<tscreen><verb>
  Knews.baseTranslations: #override \n\
</verb></tscreen>
<p>
  la linion:
<tscreen><verb>
  c    <Key> e:          mime-hack(text/plain, 8bit) \n\
  c s  <Key> u:          mime-hack(text/utf8, 8bit)  \n\
</verb></tscreen>
<p>
  Atentu, la &bsol;n&bsol;, kiu finu cxiun linion en la 
  alineo krom la lastan.
<p>
  Nun per Ctrl-e oni povas sxalti en cxiu afisxo al la implicita
  kodo. Per Ctrl-Shift-u vi povas sxalti al la MIME-tipo text/utf8.
  Cxar Knews ne scias trakti gxin, gxi demandas Metamail kaj
  montras la tekston kiel difinita en /etc/mailcap. En la sekcio 
  pri Metmail ni difinis, ke text/utf8 estu konvertata al Latin-3.
  Tial sxangxu ankaux la linion pri Knews.copiousoutput al:
<tscreen><verb>
  Knews.copiousOutput:	exec xterm \
	-fn 'fixed-l3' -e /bin/sh -c '(%C) | less'
</verb></tscreen>
<p>
  Anstataux <tt>fixed-l3</tt> enmetu la de vi preferatan
  Latin-3-tiparon.
<p>
  La implicitan kodon (uzatan cxe Ctrl-e) oni difinas en 
  la dosiero <tt>&tilde;/.knews/config-*</tt> (* estas la
  uzata diskutgrupa servilo. Tiu dosiero estas auxtomate kreata
  cxe la unua lancxo de Knews. Aldonu la sekvan linion:
<tscreen><verb>
  *esperanto*defaultCharset:  iso-8859-3
</verb></tscreen>
<p>
  Nun en cxiu diskutgrupo, kiu enhavas la nomon &dquot;esperanto&dquot;,
  estas uzata la kodo Latin-3 kiel implicita.
<p>
  Jen vi trovas <url url="http://www.matematik.su.se/&tilde;kjj/" 
  name="Knews"> en Interreto. 

<sect>TeX / LaTeX
<p>
  Por produkti la supersignajn literojn en TeX, vi normale
  tajpas:
<tscreen><verb>
  \^C \^c \^G \^g \^H \^h \^J \^{\j} \^S \^s \u{U} \u{u}
</verb></tscreen>
<p>
  La &bsol;j cetere estas 'j' sen la punkto. Tamen, se vi skribas longajn
  tekstojn, estas iom tede skribi tiujn ordonojn. Do estas 
  avantagxe krei dosieron esperanto.sty kun la sekva enhavo:
<tscreen><verb>
  \let\mathcaret=^

  \def\esperantocaret#1{
    \ifx#1u\u{#1}\else
    \ifx#1U\u{#1}\else
    \ifx#1j\^{\j}\else
    \^{#1}\fi\fi\fi
  }

  \catcode`\^=\active

  \def^{\ifmmode\let\next\mathcaret
      \else\let\next\esperantocaret
      \fi\next}
</verb></tscreen>
<p>
  Tio permesas skribi &circ;C &circ;c ... &circ;U &circ;u por la esperantaj
  literoj. Iom komplikas la aferon, ke la signo &circ; estas
  ankaux uzata por supraj indicoj en la matematika moduso, 
  t. e. por matematikaj formuloj. Do vi ne povas uzi tiujn
  mallongigojn en formuloj ekzemple. (Pro tio ankaux la
  konfuzigaj linioj kun &dquot;mathcaret&dquot; en la supraj difinoj)
<p>
  Tamen la supra solvo povas kauxzi diversajn problemojn kun makrooj
  aux en matematikaj formuloj. Pro tio Albert Reiner sendis al mi
  pli bonan solvon, kiu uzas la grado-signon anstataux la tegmenteto:
<tscreen><verb>
  \gdef\espon{\catcode`\*\active\relax}%
  \gdef\espoff{\catcode`\*12\relax}%
  %
  {%
  \catcode`\@11   % por kasxi kelkajn makrojn
  \espon          % ensxalti Esperanton por la difinoj
  \gdef*{\relax\esper@nto}%
  \gdef\esper@nto#1{%
  \ifx #1C\^C%
  \else\ifx #1c\^c%
  \else\ifx #1G\^G%
  \else\ifx #1g\^g%
  \else\ifx #1H\^H%
  \else\ifx #1h\^h%
  \else\ifx #1J\^J%
  \else\ifx #1j\^\j%
  \else\ifx #1S\^S%
  \else\ifx #1s\^s%
  \else\ifx #1U\u U%
  \else\ifx #1u\u u%
  \fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi}%
  }%
  \espon          % ensxalti Esperanton
</verb></tscreen>
<p>
  (rim.: En la supra ekzemplo anstatauxigu la steleton * per la gradosigno
  &ring;. La sintakso de la SGML-dokumenttipo ne traktas gradosignon
  en tiu loko gxuste.)
<p>
  Se vi ebligis la uzadon de Latin-3 en via
  sxatata redaktilo, vi povas ankaux rekte traduki
  la Latin-3-kodojn al la esperantaj signoj:
<tscreen><verb>
  \catcode`\cx=\active \defcx{\^c}
  \catcode`\gx=\active \defgx{\^g}
  \catcode`\hx=\active \defhx{\^h}
  \catcode`\jx=\active \defjx{\^\j}
  \catcode`\sx=\active \defsx{\^s}
  \catcode`\ux=\active \defux{\u u}
  \catcode`\Cx=\active \defCx{\^C}
  \catcode`\Gx=\active \defGx{\^G}
  \catcode`\Hx=\active \defHx{\^H}
  \catcode`\Jx=\active \defJx{\^J}
  \catcode`\Sx=\active \defSx{\^S}
  \catcode`\Ux=\active \defUx{\u U}
</verb></tscreen>
<p>
  <bf>Noto:</bf> En la supra ekzemplo vi devas anstatauxigi la
  esperantajn literojn cx ... Ux en cxiu linio kaj maldekstre
  kaj dekstre per la gxustaj literoj laux Latin-3-kodo.
<p>
  Cetere pli ampleksa dosiero esperant.sty estas 
  enhavata en la Babel-pakajxo por LaTeX2e. Simple kontrolu per
  <tt>locate esperant</tt>, cxu gxi eble jam estas instalita cxe vi.
  Gxi ekzemple ankaux kreas esperantajn titolojn en la
  enhavtabelo kaj indeksoj.
<p>
  Por uzi la pakajxon, tajpu
<p>
  sub TeX:
<tscreen><verb>
  \input{esperant.sty}
</verb></tscreen>
<p>
  sub LaTeX:
<tscreen><verb>
  \usepackage[esperanto]{babel}
</verb></tscreen>
<p>
  Ioma problemo estas, ke en tiparoj aliaj ol la
  normala &dquot;Computer Modern&dquot; ne trovigxas la senpunkta
  j. Por kasxi la punkton super j ekzistas
  dosiero <url
  url="ftp://ftp.tex.ac.uk/tex-archive/macros/latex/contrib/supported/carlisle/dotlessj.sty" name="dotlessj.sty">. 
  Detalaj informoj pri gxi trovigxas cxe <url
  url="http://www.rano.demon.co.uk/dotlessj.html" name="Edmundo">.

<sect>Esperanto-subteno en internaciigitaj programoj
<p>
  Kelkaj Gnu-programoj kaj aliaj estas internaciigitaj. T.e.
  iliaj mesagxoj povas aperi en diversaj lingvoj. Tamen la 
  Esperanto-tradukoj de tiuj programoj nur nun estas komencataj. Sed ja
  vi povas kontroli, cxu en via sistemo ekzistas dosierujo
  /usr/share/locale/eo aux cxu cxe la fontdistribuoj de viaj
  programoj estas iuj dosieroj po/eo.po. Se jes, la programoj
  kapablas montri esperantajn mesagxojn. Por vidi tiujn mesagxojn,
  vi devas difini la variablon LANG aux LANGUAGE en la cxirkauxajxo
  de la programo.
<p>
  Por unuopa ordono vi povas ekzemple tajpi tiel:
<tscreen><verb>
  LANG=eo <programo>
</verb></tscreen> 
<p>
  Aux vi povas dauxre difini la preferatajn lingvojn, se vi metas
  en vian startskripton ion kiel
<tscreen><verb>
  export LANG=eo:de:en  # en bash
  
  setenv LANG eo:de:en  # en tcsh
</verb></tscreen>
<p>
  Tio signifas: lauxeble uzu Esperanton, alikaze la germanan lingvon, aux
  se ankaux tiu ne estas subtenata de la programo, uzu la anglan.
<p>
  Forumo por la adaptado de linuksaj programoj al Esperanto
  cetere estas la retposxtlisto eo@li.org, al kiu vi povas
  aligxi per sendo de la vorto <tt>subscribe</tt> en la korpo
  de mesagxo al <tt>eo-request@li.org</tt>.

<sect>Esperanto-signoj en HTML-tekstoj
<p>
  Vi povas uzi la Latin-3-koderojn por montri E-signojn en
  HTML-teksto. La normo volas, ke tiukaze vi metu la sekvan
  linion en la kapon (&lt;head&gt;...&lt;/head&gt;) de via
  dosiero:
<tscreen><verb>
  <meta http-equiv="Content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-3">
</verb></tscreen>
<p>
  Bedauxrinde Netscape Communicator kaj eble ankaux aliaj TTT-legiloj
  misinterpretas tiun linion kaj malhelpas, ke ecx per via
  &dquot;User-defined&dquot;-kodo vidigxos E-signoj. 
  Alikaze en TTT-legiloj kiuj bone
  atentas la normon (ekz. Kfm), vi vidas la esperantaj signojn nur,
  se tiu linio trovigxas en la dosiero.
<p>
  Pri kodado per Unikodo, legu la informpagxon cxe
  <url url="http://www.cs.qub.ac.uk/&tilde;AD.Irvine/lat3.html"
  name="Aaron Irvine">. Pro la problemoj de Netscape Communicator
  rilate al E-signoj en Unikodo ni malrekomendas la uzon
  de Unikodo en pure esperantaj HTML-tekstoj. Por multlingvaj
  tekstoj eble ne ekzistas pli tauxga alternativo. Sed
  por Esperanto uzu prefere Latin-3 ankoraux iom da tempo.

</article>
